RSS 

عقرب

فروش طرح توجیهی ، طرح اشتغالزایی ، راه  اندازی طرح پرورش عقرب

Image result for ‫عقربها‬‎

زمانی که عقرب به قربانی اش حمله می کند، فرصتی به او نمی دهد تا برای عقب گرد و فرار تصمیمی بگیرد، نیش او دردآور و فلج کننده است، اما درد و خطر فقط چهره اول این زهر است.

شگفت انگیز است که دانشمندان در نیش جانوری که انسان ها حتی از نامش نیز وحشت دارند، قدرت شفا بخشی یافته اند و عقرب نه برای گرفتن جان انسان ها، بلکه برای نجات آنها و درمان بیماری ها به خدمت گرفته شده است.

این جانوران ظاهری ترسناک دارند که قادرند ماده سمی خطرناکی را از قسمت دمشان به بدن مهاجم تزریق کنند، اما همین ماده سمی راهگشای درمان بسیاری از بیماری ها مانند سرطان شده و حتی می تواند جایگزین مسکن های قوی باشد که ما امروزه مصرف می کنیم.

کنترل و دفع آفات نیز یکی دیگر از کاربردهای سم نیش عقرب است، زندگی و سازگاری در طبیعت به این منجر شده که اگر عقرب بخواهد برای کشتن حشرات یا دفاع از خود از نیش استفاده کند، متناسب با شرایط، خصوصیات شیمیایی متفاوتی داشته باشد از این رو می توان کاربردهای فراوانی را نیز برای این ترکیب متصور بود.

دنیای پر رمز و راز نیش عقرب

سم موجود در نیش عقرب یک منبع کاملا طبیعی برای کاربردهای متفاوت پزشکی و زیست محیطی است، به نظر می رسد شناخت و دستیابی به مزایا و پتانسیل های آن آنقدر گسترده باشد که زمان زیادی برای پی بردن به همه آنها نیاز باشد.

در مقایسه با نیش دیگر جانداران شاید عقرب ساده ترین گونه برای مطالعه توسط محققان است. این سم که شبیه سوپ غلیظ شیری رنگی است، از مولکول های متنوعی تشکیل شده و آنها نیز شامل صدها پروتئین بزرگ و پیچیده هستند که پپتید نامیده می شوند.

بسیاری از این پپتیدهای سمی توانایی صدمه زدن به قربانی را دارند به عنوان مثال می توانند قربانی را فلج کرده یا منجر به مرگ او شوند که در این میان راه های مختلفی برای آسیب رساندن به سلول ها از طریق این ترکیبات شیمیایی سمی وجود دارد.

برای جمع آوری این سم، دانشمندان اغلب با استفاده از ابزار بلندی جانور را به فاصله معینی نگه می دارند و با ایجاد شوک الکتریکی خفیفی زهر را در لوله آزمایشگاهی کوچکی جمع آوری می کنند، تحقیقات نشان داد این روش نسبت به دیگر روش ها منجر به تهیه سم خالص تری می شود.

دانشمندان حدود ۳۰۰ ترکیب مواد سمی پپتیدی در زهر هر کدام از ۱۳۰۰ گونه عقربی که شناخته شده، تخمین می زنند، بنابراین بیش از ۱۰۰ هزار پپتید مختلف در عقرب های جهان وجود دارد، اما تاکنون دانشمندان حدود نیمی از آنها را بررسی کرده و تا شناخت کامل این ترکیبات بسیار فاصله دارند.

کاربردهای سموم

همان طور که برخی دانشمندان برای شناسایی و بررسی پپتیدهای سمی در نیش عقرب تحقیق می کنند، دیگر محققان، در جستجوی راه هایی برای استفاده از این سموم در جهت خدمت بیشتر به بشر هستند.

یکی از موثرترین کاربردهای سم عقرب در جهت نابودی حشرات و آفات در بخش کشاورزی است. این امر منجر به کاهش استفاده از مواد شیمیایی در روش های سنتی می شود که براحتی می تواند به حفظ محیط زیست و تعادل اکوسیستم و پایداری حیات کمک کند.

از سوی دیگر مطالعات نشان داد این سم در طبیعت تجزیه خواهد شد، بنابر این منجر به تغییر ساختار آب و خاک نشده و نمی تواند به بدن حیوانات و انسان ها راه یابد.

تحقیقات نشان داد این سم به عنوان یک آفت کش پتانسیل بالایی دارد. هر ترکیب سمی پپتیدی درون زهر دارای میلیون ها سال تجربه برای نابودی حشراتی خاص بوده و ممکن است آن زهر برای انسان بی خطر باشد، چرا که برای نابودی یک حشره خاص در طبیعت سازگار شده است.

از این رو دانشمندان با رمزگشایی این سموم توانستند برخی نسخه هایی را بسازند که مانند نمونه اصل عمل کند، اما هنوز چالش های فراوانی در رابطه با توزیع این سموم میان گیاهان و شناخت بیشتر کاربردهای این سموم در بخش کشاورزی وجود دارد.

قدرت شفابخشی

سم موجود در نیش عقرب می تواند به سلامت افراد و بهبود زخم آنها کمک کند. بعضی از سم های تولید شده توسط عقرب تنها روی سلول های پستانداران موثر است که احتمالا نوعی مکانیسم دفاعی بوده و می تواند روی انسان نیز موثر باشد.

بررسی ها نشان می دهد، این سم می تواند ترکیبات سمی سلول ها را از بین ببرد. به این ترتیب پپتیدی که از زهر عقرب استخراج می شود، برای هدف گیری، درمان و مهار سلول های سرطانی قابل استفاده است.

پژوهشگران اعلام کردند همچنین سم عقرب می تواند جایگزین مناسبی برای داروهای مسکن قوی به منظور کاهش درد بیماران باشد، تحقیقات دانشمندان درخصوص شیوه های نوین ابداع داروهای مسکن جدید با منشأ ترکیبات طبیعی، نشان داد مواد سمی پپتیدی موجود در سم نیش عقرب، در دستگاه عصبی و ماهیچه ای واکنش نشان می دهد.

هم اکنون محققان در حال بررسی نحوه تعامل سم عقرب در سطح مولکولی هستند و می کوشند از این طریق مسکن هایی ابداع کنند که همانند ترکیبات طبیعی سم عقرب عمل می کنند.

هدف از این تحقیقات تولید داروهایی با منشأ طبیعی و بدون استفاده از ترکیبات مصنوعی به منظور کاهش عوارض جانبی آنها در میان بیماران است که نیش عقرب برای ساخت این ترکیبات دارای پتانسیل بالایی بوده، اما هنوز بسیار ناشناخته است.

سم

زهر کژدم مایعی بی رنگ و شفاف است که خاصیت قلیایی تا خنثی دارد و در واقع نوعی پروتئین است. سم از عناصری مانند کربن، ئیدروژن، ازت و گوگرد تشکیل شده است. سم شامل پروتئین های مختلفی از قبیل توکسین و آنزیم می شود. توکسین ها یا فاکتورهای سمی شامل نورووکسین (سم عصب گرا)، هموتوکسین و کاردیوتوکسین است.

آنزیم ها که باعث سهولت تأثیر سم می شوند شامل لستیناز، هیالورونیداز، فسفولیپاز، پروتئیناز و آنزیم های انعقادی یا ضدانعقادی است زهر کژدم ها بیشتر بر بند پایان و جانوران کوچک موثر است اما بعضی گونه های آن مانند عقرب قاتل برای انسانها هم کشنده هستند.

این معلوم نیست که یک عقرب پس از مردن تا چند دقیقه می تواند بگزد. زهر اکثر کژدم های سمی باعث نابودی گلبول های قرمز خون می شود و در محل گزش نیز تغییر رنگ موضعی و تورم دردناک ایجاد می کند. گرچه بطور متناقص سم بعضی از انواع کشنده باعث علائم موضعی و تورم زیاد نمی شود ولی حتماً باید توسط پزشک معاینه شده و با تزریق سرم ضد عقرب درمان شود، کودکان و افراد سالمند نیز نسبت به سم عقرب آسیب پذیرتر بوده و نیازمند توجه بیشتری می باشند.

علاوه بر آسیب به گلبول های قرمز، زهر عقرب علائم عصبی نیز ایجاد می کند که شامل بی قراری، تشنج، راه رفتن نامتعادل، آبریزش از دهان، حساسیت شدید پوست به لمس، انقباضات ماهیچه ای، درد شکم و کاهش کارکرد سیستم تنفسی می باشد که در اکثر موارد این علائم در عرض ۴۸ ساعت فروکش می کنند.

عقرب گزیدگی

کژدم های ایران بالاترین میزان گزیدن را در دنیا به خود اختصاص داده اند. طبق نتایج بررسی ها، افرادی که ۶ ساعت پس از گزش به مراکز درمانی مراجعه می کنند ۲ برابر کسانی که بین ۶ تا ۱۲ ساعت و ۵ برابر کسانی که بیش از ۱۲ ساعت به مرکز درمان می روند، شانس مرگ کمتری دارند.

از آنجایی که کژدم ها بیشتر در مناطق گرم و شب ها فعال هستند رعایت نکات ایمنی در مورد جلوگیری از عقرب گزیدگی بخصوص در مناطق گرمسیری و به هنگام تاریکی هوا اهمیت دارد. مثل پوشیدن جوراب، شلوار و کفش مناسب، تکان کفش و لباس قبل از پوشیدن و غیره پس از چند دقیقه از گزش عقرب که اغلب در ناحیه دست و پا اتفاق می افتد علایمی چون درد، تاول، قرمزی، تورم مشاهده می شود؛ سپس با گذشت چند ساعت از گزش، ممکن است علایمی در فرد مشاهده شود که مشتمل بر تند شدن نبض، بالا رفتن فشار خون، سرگیجه، حالت تهوع و استفراغ، بی اختیاری ادرار و مدفوع، تنگی نفس، تشنج، و افزایش ترشح بزاق می باشد.

عقرب گزیدگی اغلب خطرناک نیست و تنها باعث بروز علایم و نشانه ها موضعی در محل گزش می گردد. با این وجود باید کمک های اولیه ضروری را برای مصدومین انجام داد و خطرناک بودن یا نبودن عقرب و شدت مسمومیت را به کادر درمانی و پزشک واگذار کرد. شستشوی محل زخم با آب و صابون، بیرون آوردن وسایل تزئینی و جواهرات، استفاده از کمپرس سرد برای کاهش درد و تورم باید در وحله اول مورد توجه قرار گیرد بدین منظور می توان از یک تکه یخ استفاده کرد ولی هرگز نباید اندام گرفتار را در آب یخ غوطه ور ساخت.

برای کمک های اولیه مؤثر باید به این نکات پرداخت:

  • ارزیابی صحنه حادثه.
  • دور کردن یا پرهیز از خطر.
  • ارزیابی اولیه مصدوم و انجام مراحل AB و دیگر کمک های اولیه ضروری در صورت لزوم.
  • بی حرکت نگه داشتن مصدوم و ثابت نگه داشتن عضو گزیده شده.
  • کمپرس سرد البته از گذاشتن یخ به صورت مستقیم بر روی اندام باید خودداری شود.
  • استفاده از دستگاه مکنده مخصوص جهت خارج کردن سم در صورت عدم وجود دستگاه مکنده مخصوص، استفاده از ساکشن و یا مکیدن محل گزش توسط دهان انجام می شود در مورد بریدن و مکیدن محل زخم با دهان توافق نظر وجود ندارد. بعضی صاحب نظران با این کار مخالف هستند و عده ای استفاده از این روش را مجاز می دانند.
  • انتقال سریع به مرکز درمانی باید توجه داشت که بهتر است بدون فوت وقت و انجام اقدامات اضافی مصدوم را هر چه سریعتر به مراکز درمانی منتقل کرد.

علایم گزیدگی با عقرب گاردیم در ابتدا بسیار خفیف و ناچیز است و همین مسئله اغلب باعث عدم مراجعه به موقع فرد به مراکز درمانی می گردد. اما مراجعه به مراکز درمانی لازم و ضروری است و تاخیر می تواند منجر به بروز علایم مختلف مسمومیت، از بین رفتن بافت های بدن در محل گزش یا حتی در موارد شدید منجر به مرگ فرد گردد. گزیدگی عقرب در افراد پیر، کودکان، نوزادان و افراد مصدوم خطرناک تر است. همچنین اگر گزش متعدد یا نزدیک سر و صورت یا گردن مصدوم باشد، خطزناک تر از گزش اندام (دست و پا) خواهد بود.

در برخی موارد و در صورت شدید بودن مسمومیت در مراکز درمانی از پادزهر سم عقرب برای خنثی سازی سم و درمان فرد استفاده می شود.

البته این کار باید با دستور پزشک و تحت نظارت مستقیم او انجام شود. در برخی منابع بستن بالای محل گزش با هدف تاخیر در جذب سم توصیه شده است. برای این کار باید: ابتدا از پارچه، باند یا یک وسیلهٔ مناسب دیگر با عرض حداقل چهار تا پنج سانتی متر استفاده کرد. سپس آن را حدود پنج سانتی متر بالاتر از محل گزش (یعنی قسمتی از اندام که به تنه مصدوم نزدیک تر است) بست.

پارچه یا باند باید به حدی محکم بسته شود که تنها باعث کندشدن جریان لنف و خون سیاهرگی در اندام مربوطه گردد. توجه داشته باشید که این کار به هیچ وجه نباید باعث اخلال در جریان خون سرخرگی اندام مبتلا گردد. به این منظور، پارچه یا باند باید به صورتی بسته شود که یک انگشت به راحتی از زیر آن عبور کند و همچنین باعث قطع نبض در نقاط انتهایی اندام مبتلا نگردد.

سم گیری

رایج ترین روش های سم گیری از کژدم ها، استفاده از غده سمی عقرب یا به عبارتی بند انتهایی دم عقرب است. این بند انتهایی را غده سمی می گویند و نباید با دیگر بندهای دم عقرب که پنج عدد هستند، اشتباه شود. برای سم گیری ابتدا غده سمی را از محل اتصال با آخرین بند دم (بند پنجم) قطع می کنند و آن را شستشو می دهند سپس در دستگاه های خشک کننده حدود یک ماه قرار می گیرد تا به طور کامل خشک شود. پس از آن غده ها را در هاونهای بلورین می کوبند تا خرد شوند سپس با آب مقطر حل می کنند. محلول به دست آمده را در سانتریفوژ قرار می دهند تا مایع محتوی سم جدا شود.

روش دیگر برای تهیه سم که به وسیله آن سم خالص تری تهیه می شود، استفاده از دستگاه شوک الکتریکی است. به این ترتیب که با استفاده از دو سر الکترودی که در طرفین غده سمی قرار می گیرند، شوک الکتریکی به جانور وارد می کنند که باعث می شود سم خالص به بیرون بریزد.

گونه‌ها

از حدود ۲۰۰ گونه متفاوت عقرب که در سراسر دنیا پراکنده‌اند فقط حدود ۲۰ گونهٔ آنها سمی هستند و در میان آنها نوعی عقرب قرمز هندی کشنده‌ترین گونه می‌باشد که میزان کشندگی آن در ایالت‌های هند بین ۴۰ تا ۳۰ درصد گزارش شده‌است.

کژدم گونه‌های زیادی دارد که در ایران دو گونه ایرانوس و خوزستانوس در ایران کشف و نام عقرب ایرانی به ثبت رسیده‌اند. در ایران سه گونه کژدم خطرناک وجود دارد که گزارش‌هایی از مرگ براثر گزش آنها وجود دارد:

۱- «همی سکورپیوس لپتوروس» که عقربی زرد رنگ و کوچک است. نرها دمی بلند دارند. این عقرب در نواحی جنوبی و جنوب غربی بسیار فراوان است و در خوزستان به آن «گادیم» می‌گویند.

۲- «کمپسوبوتوس ماتهیزنی» که دارای اندازه‌ای بسیار کوچک و بدنی باریک به رنگ زرد یا آجری است. این گونه هم در نواحی جنوبی به ویژه در خوزستان فراوان است. سم این دو گونه عقرب می‌تواند گلبول‌های قرمز خون را تخریب کند.

۳- «آندرکتونوس کراسیکودا» که جثه‌ای درشت‌تر از دو گونه قبلی دارد و رنگ آن سیاه یا قهوه‌ای تیره‌است. این گونه در بیشتر نقاط ایران پراکندگی دارد.

دشمنان طبیعی

کژدم‌ها دو دشمن طبیعی دارند یکی از آنها یک نوع سار است و دیگری مگس. عقرب‌ها تنها موجوداتی هستند که اشعه رادیو اکتیو تاثیری به آنها ندارد. ضعیفترین عقرب‌ها ۴۰۰۰۰ راد (واحد اندازه گیری تشعشعات تولیدکننده یون جذب شونده) را تحمل می‌کنند این عدد در مورد انسان کمتر از تنها ۶۰۰ راد می‌باشد و بدین گونه حتی از انفجار اتمی هم جان سالم به‌در می‌برند.

خطرناک‌ترین انواع

برخلاف شایعه‌ای که می‌گوید خطرناک بودن عقرب به رنگ آن بستگی دارد و در برخی از نقاط ایران معتقدند که عقرب زرد خطرناک است و در برخی از نقاط دیگر عقرب سیاه را خطرناک می‌دانند، این ارزیابی قابل قبول نیست و رنگ عقرب هیچ نقشی در غلظت سم یا خطرناک بودن آن ندارد. می‌توان گفت که سم عقرب‌های نواحی خشک و گرمسیر در ایران دارای غلظت بالایی است.

خوشبختانه خطرناک‌ترین عقرب‌ها هم هنگام گزش انسان معمولاً تمامی سم خود را تزریق نمی‌کنند زیرا عقرب در مصرف سم صرفه‌جویی می‌کند و همیشه در گزش اول با تزریق مختصری آنزیم سعی در دور کردن دشمن دارد، ولی چنانچه اسیر شود و راه فراری نداشته باشد مجبور به تزریق سم اصلی خود می‌شود. عقرب برای جایگزینی سم خود نیاز به تغذیه بیشتر دارد و برای همین زیاد مایل نیست که سم خود را هدر دهد.

سم نوعی کژدم به نام سنتروروئید اسکالپچراتوس (Centruroides Sculpturatus) شدیداً کشنده‌است که عقربی کوچک و زرد رنگ است با یک توبرکول کوچک روی پشت. طول این جانور ۲/۵ تا ۷/۵ سانتی متر است و به آن «عقرب جرار» نیز گفته می‌شود.

خطرناک ترین نوع عقرب در ایران عقرب گاردیوم است که در منطقه خوزستان یافت می شود و سمی کشنده دارد سم سایر عقربها کشنده نیست.

تولید مثل

کژدم ها زنده زا بوده و اغلب از نیمه تابستان تا نیمه پاییز می زایند و تعداد نوزادها بسته به نوع عقرب از ۲ تا ۹۰ عدد متغیر است. در برخی از انواع عقرب ها، نوزادان از سر و در برخی دیگر نوزادان از دم خارج می شوند .نوزادان پس از تولد خود را به سطح پشتی بدن مادر می رسانند و دست کم تا زمان نخستین پوست اندازی نوزادان بر پشت کژدم مادر جابجا می شوند. در این هنگام اغلب، به علت گرسنگی و نبود غذا عقرب مادر از چند نوزاد خود به عنوان غذا استفاده می کند.

تنفس

نیاز کژدم ها به اکسیژن بسیار کم است به طوری که می توانند تا یک شبانه روز در عمق آب زنده بمانند یا این که ماه ها در یک بطری در بسته زنده بمانند.

قلب

کژدم ها قلبی لوله ای شکل و دراز در سطح پشتی تنه دارند که تعداد انقباض های آن بسته به گونه عقرب متفاوت است و از ۶۰ تا ۱۸۰ بار در دقیقه می زند.

خون

خون عقرب ها دارای هموسیانین می باشد که به صورت مایعی روشن و حاوی مقدار زیادی مس است. خون کژدم ها به علت وجود مس در مجاورت هوا اکسید می شود و از این رو به رنگ آبی یا سبز دیده می شود. خون عقرب ها سمی است به طوری که اگر آن را به یک موش تزریق کنند موجب مرگ آن می شود.

بینایی

برخلاف تصور عده ای که کژدم ها را کور می پندارند، این جانوران دارای قدرت بینایی هستند ولی فقط می توانند اجسام را در فواصل چند سانتی متری تشخیص دهند. کژدم ها دارای یک جفت چشم میانی و ۲ تا ۵ عدد چشم جانبی هستند. چشم های جانبی با وجود داشتن عصب بینایی فاقد قدرت دید هستند و به احتمال فقط می توانند نور را تشخیص دهند.

خودکشی کژدم ها

برخی تصور می کنند زمانی که عقرب در میان آتش محصور می شود یا در شرایط سخت قرار می گیرد، دم خود را بر بالای سرش می برد و نیش را درون سرش فرو کرده و خودکشی می کند. اما این باوری غلط و فقط یک افسانه است و پایه علمی ندارد. در حقیقت عقرب وقتی در میان آتش محصور می شود با حرکات نیش زدن به اطراف می خواهد از خود دفاع کند و به عبارتی هر آن چه که در مقابلش است را نیش بزند و در این موقع نیز می خواهد آتش را نیش بزند که این تصور را پدید آورده که خودش را نیش می زند.

عقرب ها همانند جانوران دیگر در برابر هر شرایط سختی تا لحظه مرگ مقاومت می کنند و این شرایط بوجود آمده است که جان آنها را می گیرد نه این که خودشان به ناچار خودکشی کنند. اما این که چرا عقرب ها در میان حلقه آتش می میرند، به میزان مقاومت عقرب در برابر گرما بستگی دارد و علت آن بالا رفتن درجه حرارت اطراف است. به عبارت دیگر عقرب ها دمای بالا را نمی توانند تحمل کنند و بیشتر آنها در دمای ۴۰ درجه به بالا می میرند ولی در عوض دمای بسیار پایین و در حد صفر درجه را به خوبی تحمل می کنند. علت مرگ عقرب در حرارت بالا به دلیل از دست دادن سریع آب بدن، انعقاد همولنف و انسداد عروق و مجاری است.

راه مقابله با عقرب

عقرب های ایران به جز نواحی کویری عقرب های با سمیت متوسط هستند. به نحوی که کمتر اتفاق افتاده که نیش این جانور باعث مرگ شده باشه. اما به هر حال جانب احتیاط را باید حفظ کرد.

– لباس کامل همواره به تن داشته باشید. لباس بهترین مانع برای نیش این جانوان است.
– موقع راه رفتن در جنگل و مناطق نا آشنا حتما کفش مناسب به پا داشته باشید. با دمپایی زیاد اطراف کمپ نچرخید.

– زیپ چادرها همیشه بسته باشه. اگر گرم هم شد، زیپ پشه بندها را بسته نگه دارید. فراموش نکنید ظرف چند ثانیه ممکنه یک عقرب وارد چادر شما بشه.

-نور این جانوران را جذب می کنه. سعی کنید کمتر از منابع نوری استفاده کنید. مخصوصا لامپهایی که ماورا بنفش تولید می کنن مثل لامپهای مهتابی.

– اگر چادر باز بوده و یا به دلیل احتمال وجود جانور در بستر شما وجود داره قبلش کاملا وارسی کنید. عقرب خیلی خوب قائم می شود.

– کفش ها را قبل از پا کردن بتکانید. محل مناسبی برای استراحت عقرب هاست.

– عقرب از موی بز اصلا خوشش نمی آید. این موضوع را به یاد داشته باشید. شاید روزی به درد بخورد.